Yozgat'ın 224 yıllık Başçavuş Camii: Kalem işiyle süslü tavanı hâlâ ayakta
Yozgat merkez İstanbulluoğlu Mahallesi'ndeki Başçavuşzade Camii, 224 yıllık geçmişine rağmen hem ibadete açık hem de kalem işi süslemeleriyle şehrin en özgün tarihi yapılarından biri olma özelliğini koruyor. Cami, 1800-1801 (H.1215) yılında Çapanoğlu Süleyman Bey'in başçavuşu Halil Ağa tarafından yaptırıldı.
Yozgat'ın Çapanoğlu ailesinin idaresinde şekillenen tarihinde, ailenin üst düzey görevlilerinin de kendi adına cami yaptırması yaygın bir uygulamaydı. Halil Ağa'nın inşa ettirdiği yapı bu geleneğin günümüze en iyi korunmuş örneklerinden sayılıyor.
Taştan ve tuğladan yükselen duvar
Cami, taş ve tuğla malzemenin bir arada kullanıldığı, kırma çatıyla örtülü ve yuvarlak gövdeli minareye sahip bir yapı olarak inşa edildi. Dikdörtgen planlı harimde doğu ve batı duvarlarında üçer, kuzey ile güney duvarlarında ise ikişer pencere bulunuyor. Geniş avlusuyla mahalle camisi ölçeğinde kalan yapı, hemen yakınındaki büyük ölçekli Çapanoğlu Camii'nin yanında daha mütevazı bir hacme sahip.
Caminin asıl değerini ise iç mekânı taşıyor. Harimin alt tavanı ile alt ve üst duvarları baştan sona kalem işi nakışlarla kaplı; yarım yuvarlak niş biçimindeki mihrabın çevresinde, üst galerilerin altındaki bağdadi kornişte kır yapıları, köşkler, köprüler ve değirmenleri betimleyen şerit manzara resimleri yer alıyor.
Sanat tarihçilerine göre bu yoğunlukta kalem işi ve duvar resmine 18. ve 19. yüzyıl Anadolu camilerinin çoğunda rastlanmıyor; süslemeler, Lale Devri sonrasında Osmanlı sanatına giren Batılılaşma etkisiyle "S" ve "C" kıvrımları, akantus yaprakları ve bitkisel motiflerle bezenmiş durumda.
Ahşap tavanda geometrik işçilik
Caminin ahşap tavanı da ayrı bir dikkat çekiyor. Işınsal biçimde yerleştirilen ahşap şeritlerin oluşturduğu geometrik ajur (kafes) tekniği, yapının erken 19. yüzyıl marangozluk ustalığını gözler önüne seriyor.
Çapanoğlu Camii'nin dış kısmını da yaptıran Süleyman Bey'in başçavuşu tarafından inşa ettirilmiş olması, iki yapı arasındaki bağı güçlendiriyor; ancak Çapanoğlu Camii'nin iç bölümü 1779'da Mustafa Bey, dış bölümü ise 1793-94'te kardeşi Süleyman Bey tarafından yaptırıldığından iki cami ayrı inşa süreçlerine sahip. Büyüklük bakımından geride kalan Başçavuşzade Camii, süsleme zenginliği açısından sanat tarihçilerince Çapanoğlu Camii ile kıyaslanabilir bulunuyor.
Bugün de cemaatiyle ibadete açık olan cami, Yozgat'ı ziyaret edenlerin Çapanoğlu Camii'nin ardından uğradığı ikinci durak konumunda. Şehir merkezine yakınlığı ve özgün süslemeleri, yapıyı yerel kültür turizminin önemli duraklarından biri hâline getiriyor.